بازنمایی بحران هویت زنانه در شخصیت راویِ رمان کوابیس بیروت بر اساس نظریه کارن هورنای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.

10.22091/npa.2026.14841.1049

چکیده

جنسیت به عنوان یکی از بنیادی‌ترین سازوکارهای سازمان‌دهی اجتماعی، همواره در کانون توجه جوامع بشری قرار داشته و مبنای اصلی بسیاری از نابرابری‌ها و تعارض‌های هویتی بوده است. ادبیات، به‌ویژه در سده اخیر، عرصه‌ای کلیدی برای بازتاب و نقد این نابرابری‌ها و بحران‌های هویتی زنان فراهم آورده است. حضور زنان به عنوان نویسنده و شخصیت محوری داستان‌ها، نه تنها نشانه‌ای از تحولات عمیق اجتماعی و فرهنگی در وضعیت زنان است، بلکه امکان بررسی روان‌شناختی لایه‌های هویت زنانه را نیز مهیا کرده است. رمان کوابیس بیروت اثر غاده السمان، روایتی جنسیت‌محور از زندگی زنی است که در بستر جنگ داخلی لبنان و همزمان در میان فشارهای جامعه سنتی و خانوادگی مردسالار، با بحران شدید هویت زنانه دست‌وپنجه نرم می‌کند. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریه کارن هورنای – به‌ویژه مفاهیم اضطراب بنیادین، خودانگاره آرمانی، گریز از زنانگی، و راه‌حل‌های نوروتیک (مهرطلبی، عزلت‌طلبی و برتری‌طلبی) به روش توصیفی-تحلیلی به دنبال کشف  ویژگی‌های هویتی زنانه‌ در شخصیت راوی بر اساس نظریه کارن هورنای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هویت زنانه در این رمان عمدتاً برساخته‌ای اجتماعی-فرهنگی و مبتنی بر معیارهای مردسالارانه است؛ هرگونه سرپیچی از این معیارها به سرعت به بحران هویتی، احساس حقارت، طردشدگی و برچسب "دیوانگی" یا "ناهنجاری روانی" منجر می‌شود. در نتیجه این مسائل، هرچند که نشانه‌های کمرنگی از مهرطلبی در راوی وجود دارد، اما وی برای در امان ماندن از گزند آسیب‌های دیگران به سمت انزوا پناه می‌برد و دچار تیپ شخصیتی عزلت طلب می‌شود. راوی در تلاش است خود را از حصار عقاید سنتی نجات دهد، اما با هر بار تلاش با شکست بزرگ‌تری مواجه می‌شود و بیش از پیش به انزوا خود پناه می‌برد. آنچه رمان کوابیس بیروت را از منظر هویت زنانه ترسیم می‌کند، نه یک بحران فردی و تصادفی، بلکه شکست تاریخیِ زنانگی در برابر ساختارهای غیرمنعطف و سخت‌گیرانهٔ جنسیتی در جوامع سنتیِ مدرن‌شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The representation of the feminine identity crisis in the narrator character of the novel Kawabis Beirut based on Karen Horney's theory

نویسندگان [English]

  • Sheyda Habibi 1
  • Ali akbar Noresideh 2
1 Master student in Arabic Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Semnan, Semnan, Iran.
2 Associate Professor of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities,. University of Semnan, Semnan, Iran.
چکیده [English]

Gender, as one of the most fundamental mechanisms of social organization, has always occupied a central place in human societies and has served as the primary basis for numerous inequalities and identity conflicts. Literature, particularly in the past century, has provided a crucial arena for reflecting upon and critiquing these inequalities and the identity crises experienced by women. The emergence of women both as authors and as central protagonists in narratives not only signals profound social and cultural transformations in the status of women, but also opens up possibilities for a psychological exploration of the deeper layers of feminine identity.  The novel *Kawabis Beirut* (Beirut Nightmares) by Ghada al-Samman presents a deeply gender-conscious narrative of a woman who, amid the Lebanese Civil War and simultaneously under the oppressive weight of a traditional, patriarchal family and society, grapples with a severe crisis of feminine identity.  Drawing on Karen Horney’s psychoanalytic theory—particularly the concepts of basic anxiety, the idealized self-image, flight from womanhood, and the neurotic solutions of moving toward (compliance/need for affection), moving against (power-seeking/aggression), and moving away from people (withdrawal/isolation)—this study employs a descriptive-analytical approach to uncover the characteristics of feminine identity in *Beirut Nightmares* through the lens of Horney’s framework. The findings reveal that feminine identity in the novel is predominantly a social-cultural construct shaped by patriarchal standards. Any deviation from these standards rapidly triggers an identity crisis, feelings of inferiority, social exclusion, and labeling as “madness or psychological abnormality. As a result of these issues, although the narrator shows faint signs of people-pleasing, they retreat into isolation to protect themselves from the harm caused by others and develop a withdrawn personality type. The narrator tries to free themselves from the constraints of traditional beliefs, but with each attempt, they face even greater failure and retreat further into their isolation. What the novel Quabes Beirut depicts from the perspective of female identity is not an individual and accidental crisis, but the historical defeat of femininity against inflexible and rigid gender structures in modernized traditional societies.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • feminine identity
  • Karen Horney
  • Ghada al-Samman
  • Beirut Nightmares

منابع و مآخذ

احمدی ملایری، یدالله و عمرانی‌پور، مجتبی و ثامنی، سمیه.(۱۳۹۹). شخصیت زن در رمان‌های امیرحسن چهلتن و علی بدر، مجله ادبیات تطبیقی (ویژه‌نامه فرهنگستان)، شماره 19، صص52-31.
ادگار، اندرو و سجویک، پیتر. (1387). مفاهیم بنیادی نظریه‌های فرهنگی، ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگه.
برزگر، مریم. (1404). بازنمایی اضطراب شخصیت‌های مجموعه داستان عذاداران بیل بر اساس آرای کارن هورنای، جستارنامه ادبیات تطبیقی، سال8، شماره 31، صص33-1.
پور تقی میاندوآب، سولماز و عقدایی، تورج .(۱۴۰۰). نگاهی به فلسفه وجودی زن در دو رمان زویا پیرزاد، مطالعات زبان فارسی (شفای دل)، دوره 4، شماره 7، صص 51-35.
 جابر، عبدالحمید الجابر. (1411ق.). نظریات الشخصیة: البناء، الدینامیات، النمو، طرق البحث والتقویم، قاهرة: دار النهضة العربیة.
جعفرنژاد، زینب و مجیدی، حسن .(۱۳۹۷). بازتاب فرودستی و خشونت علیه زنان در رمان الکافرة على البدر، مجله زن و مطالعات خانواده، سال 11، شماره 41، صص 106-85 .
 حسین‌زاده، آذین. (1383). زن آرمانی، زن فتانه: بررسی تطبیقی جایگاه زن در ادبیات فارسی، تهران: قطره.
دارابی، جعفر. (1388). نظریه‌های روان‌شناسی شخصیت: رویکرد مقایسه‌ای، تهران: آییژ.
 دوبووار، سیمون. (1379). جنس دوم، ترجمه قاسم صنعوی. تهران: توس.
 روباتام، شیلا. (1378). زنان در تکاپو، ترجمه حشمت‌الله صباغی، چاپ دوم، تهران: شیرازه.
 ریتزر، جورج. (1377). جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی.
 السمان، غادة. (1976). کوابیس بیروت، بیروت: منشورات غادة السمان.
صمیمی، سعیده و عادل زاده، پروانه و پاشایی، کامران. (1399).بررسی روانکاوانه «نیاز مهرطلبانه» و تفاوت آن با «عشق سالم» در رمان «سهم من» بر اساس نظریه کارن هورنای، مطالعات زبان و ادبیات غنایی، سال 10، ش 35، صص 58-41.
 شاملو، سعید.(1382). مکتب‌ها و نظریه‌ها در روانشناسی شخصیت، چاپ 7، تهران: رشد.
شولتز، دوان پی و شولتز، سیدنی آلن. (1397). نظریه‌های شخصیت، ترجمه یحیی سید محمدی، تهران: ویرایش.
 شولتز، دوان و آلن سیدنی. (2013). نظریات الشخصیة، ترجمه یحیی سید محمدی، طهران: هوما للنشر والتحریر.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1387). زن در قرآن، تصحیح و تحقیق محمد مرادی، قم: مرکز نشر هاجر.
عباسی، ناصر و عبدی لیفکوئی، عاطفه.(۱۴۰۱). بررسی شخصیت های روان رنجور رمان بیروت 75 غادة السمان بر اساس نظریه کارن هورنای، مجله پویش در آموزش علوم انسانی، شماره 3، صص90-75.
عباس، فیصل. (1996). التحلیل النفسی وتصویر الاتجاهات الفرویدیة: المقارنة العیادیة، الطبعة الأولى، بیروت: دار الفکر العربی.
فریدان، بتی. (1394). رازورزی زنانه. ترجمه گروه مترجمان (فاطمه صادقی، هما مداح، علی عبدی، مهدی مجتهدی، حسین ورجاوند و یاشار گرمستانی)، تهران: نگاه معاصر.
منوچهریان، پرویز. (1362). عقده حقارت، تهران: گوتنبرگ.
 الموسی، أنور عبدالحمید. (2011). علم النفس الأدبی، الطبعة الأولى، بیروت: مرتبة.
نجم‌عراقی، منیژه. (1382الف). زن و ادبیات، تهران: نشر چشمه.
 نجم‌عراقی، منیژه. (1382ب). زن و ادبیات داستانی (از مجموعه زن و ادبیات: سلسله پژوهش‌های نظری درباره مسائل زنانه)، تهران: چشمه.
وولف، ویرجینیا. (1382). مجموعه کتاب‌های زن و ادبیات: سلسله پژوهش‌های نظری درباره مسائل زنانه، تهران.
 هورنای، کارن. (1369). عصبی‌های عصر ما، ترجمه ابراهیم خواجه‌نوری، تهران: شرق.
ـــــــــــــــــــــــ . (1390). راه‌های نو در روانکاوی، ترجمه اکبر تبریزی، تهران: بهجت.
ـــــــــــــــــــــــ . (1391). عصبیت و رشد آدمی، ترجمه محمد جعفر مصفا، تهران: بهجت.
ــــــــــــــــــــــ . (1397). روان‌شناسی زن، ترجمه ابوذر کرمی، تهران: دانژه.
 ـــــــــــــــــــــ. (1399). تضادهای درونی ما، ترجمه محمد جعفر مصفا، چاپ بیست و هشتم، تهران: بهجت.
  • تاریخ دریافت: 21 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری: 13 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 25 اسفند 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار: 01 فروردین 1405