بررسی عناصر داستانیِ رمان حافة النسیان احمد علی الزین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

10.22091/npa.2026.15811.1056

چکیده

رمان حافة النسیان اثر احمد علی الزین، یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های رمان زندان در ادبیات معاصر عرب است که در قالب سفری درونی و بیرونی، بحران وجود، حافظه و جست‌وجوی معنا را به تصویر می‌کشد. هدف این پژوهش بررسی عناصر اصلی داستان، شامل شخصیت‌پردازی، زمان، مکان، گفت‌وگو، پیرنگ و زاویهٔ دید و تحلیل شیوهٔ به‌کارگیری آن‌ها در ساخت روایت است. نتایج نشان می‌دهد الزین با تمرکز بر شخصیت مرکزی، عبدالجلیل الغزال، رمان را بر محور کشمکش درونی و تجربهٔ آگاهی او سامان داده است؛ شخصیت‌های فرعی همچون «مصطفی الشبلی» و «هدى» در جهت تکمیل وجوه فکری و عاطفی قهرمان عمل می‌کنند. ساخت زمان در رمان غیرخطی است و با جا‌به‌جایی پی‌درپی میان گذشته و حال، حافظه را به نیروی اصلی پیش‌برندهٔ روایت بدل می‌سازد. مکان نقشی نمادین و پویا دارد: زندان به‌منزلهٔ نماد سرکوب و سلطه و بیابان نماد گم‌گشتگی و آزادی درونی تصویر می‌شود. گفت‌وگوهای بیرونی زمینهٔ تعارض قدرت و ایمان و گفت‌وگوهای درونی بازتاب‌دهندهٔ بحران هویت و اندیشه‌اند. پیرنگ در چارچوب علت و معلولی شکل گرفته امّا به واسطهٔ پیچش‌های روایی، سویه‌ای تأملی و فلسفی پیدا می‌کند. در مجموع، الزین با بهره‌گیری هنرمندانه از عناصر داستانی، روایتی چندلایه از نبرد انسان با خویشتن و جهان اطرافش ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Study of the Narrative Elements in Hāfat al-Nisyān by Ahmad Ali al Zein

نویسندگان [English]

  • Azwa Khalil Ebrahim abdollah 1
  • Masoud Bavanpouri 2
1 M.A. Graduate in Arabic Language and Literature, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده [English]

Ahmad Ali al Zein’s novel Hāfat al-Nisyān stands as one of the prominent examples of the prison novel in contemporary Arabic literature, portraying through an inner and outer journey the crises of existence, memory, and the search for meaning. This study aims to examine the main narrative elements in the novel—characterization, time, place, dialogue, plot, and point of view—and to analyze how the author employs these elements in constructing the narrative. The findings reveal that al Zein centers the structure around the protagonist, Abduljalil al Ghazal, whose inner conflict and evolving consciousness form the core of the novel, while secondary characters such as “Mustafa al Shibli” and “Huda” function to complement the intellectual and emotional dimensions of the hero. The temporality of the novel is non-linear, shifting repeatedly between past and present, making memory the primary driving force of the narrative. Place functions symbolically and dynamically: the desert prison embodies oppression and authority, whereas the open desert signifies loss, estrangement, and inner freedom. External dialogue exposes tensions between power and faith, while internal monologue reflects crises of identity and thought. Although the plot follows a causal structure, narrative twists impart a reflective and philosophical dimension. Overall, through an adept use of narrative elements, al Zein offers a multilayered portrayal of the human struggle with the self and the surrounding world.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Narrative elements
  • Lebanese novel
  • Ahmad Ali al Zein
  • Hāfat al Nisyān

منابع و مآخذ

بحراوی، حسن. (1990). بنیة الشکل الروائی. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
بوعزة، محمد. (2010). تحلیل النص السردی: تقنیات ومفاهیم. بیروت: الدار العربیة للعلوم ناشرون.
جنیت، کولدنسـتین، رایمـون، کریفـل، بورنـوف، أویلـی، آیزنزفایـک، میتـران. (2020). الفضاء الروائی. ترجمة عبد الرحیم الحزل. المغرب: الدار البیضاء.
حطینی، یوسف. (1999). مکونات السرد فی الروایة الفلسطینیة. دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
الزین، أحمد علی. (2010). حافة النسیان. بیروت: دار الساقی.
الضبع، مصطفى. (2018). استراتیجیة المکان: دراسة فی جمالیات المکان فی السرد العربی. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
الفارابی، عبداللطیف، و آبویاسین، شیکر. (1994). العالم الروائی عند غسان کنفانی من خلال رجال فی الشمس. المغرب: دار الثقافة.
القصراوی، مها حسن. (2004). الزمن فی الروایة العربیة. بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
مبروک، مراد عبدالرحمن. (1998). بناء الزمن فی الروایة المعاصرة. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
مریدن، عزیزة. (1980). القصة والروایة. دمشق: دار الفکر.
میرصادقی، جمال. (1403). عناصر داستان. تهران: سخن.
نعیمی، أحمد حمد. (2004). إیقاع الزمن فی الروایة العربیة المعاصرة. بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
وادی، طه. (1994). دراسات فی نقد الروایة. بیروت: دار المعارف.
عظیمی، کاظم، صدقی، حامد، و حریرچی، فیروز. (1388). «تحلیل العناصر القصصیة فی قصة «مقعد رونالدو» للقاص الفلسطینی المعاصر محمود شقیر». مجلة الجمعیة العلمیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، المجلد 14، العدد 6، 36- 19. 
سلیمان‌زاده نجفی، سیدرضا وطهماسبی، عظیم. (2012). عناصر قصة موسى والخضر (الشخصیة والزمان نموذجاً). بحوث فی اللغة العربیة. المجلد 4، العدد 6، 86- 75.
خزعلی، إنسیة وزارع زردینی، مرضیة. (2017). الشخصیّة وأسالیب رسمها فی روایة «السقا مات» لیوسف السباعی. دراسات فی اللغة العربیّة وآدابها. المجلد 8، العدد 25، 118- 97.
مفتخرزاده، سید علی، شیخی، علیرضا وناظمیان، رضا. (1391). دراسة نقدیة تحلیلیة لِعَناصر القصَّة فی روایة «أنا حُرَّة». لسان مبین، المجلد 4، العدد 10، 220- 204.  
هدى، بعلوج وثلجة، الحمزة. (2022). تدفق تیار الوعی فی روایة "حافة النسیان" أحمد علی الزین دراسة بنیویة تکوینیة. رسالة الماجستیر. تبسة: جامعة العربی التبسی.
  • تاریخ دریافت: 19 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری: 09 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 27 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار: 01 فروردین 1405