کارکرد بلاغی تقدیم و تأخیر متعلّق «بما تعملون- یعملون» در قرآن بر اساس نظریه نظم جرجانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

10.22091/npa.2026.16912.1069

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین کارکرد بلاغی ساختار تقدیم و تأخیرِ متعلقِ «…بما تعملون/یعملون…» نسبت به صفات الهی در قرآن، با استناد به نظریه نظم جرجانی انجام شده است. علت انتخاب، از آن روست که این پدیده، به‌رغم اهمیت در بلاغت عربی، غالباً صرفاً به عنوان قاعده نحوی بازنموده شده و کارکرد معناییِ نظاممند آن، به‌ویژه پیوند با صفات الهی، به‌شکل مستقل و مقایس‌پذیر بررسی نگردیده است؛ از این منظر، موضوع با آراء جرجانی در تبیین «نظم» پیوند می‌یابد و شکاف پژوهشی موجود را هدف می‌گیرد. روش پژوهش، استقرای تام و پیمایش ۵۱ مورد از آیات مذکور است. با تحلیل ساختاری این موارد، شامل ۳۶ مورد تقدیم و ۱۵ مورد تأخیر، دو الگوی معنایی متمایز استخراج شد. در الگوی تقدیمِ متعلق، غرض کلامی بر عنایت و اهتمام استوار است که مسند (صفات الهی) را بر پایه فرض بدیهیِ علم الهی قرار می‌دهد و تمرکز ذهن مخاطب را بر اهمیت فعل انسان معطوف می‌سازد. در الگوی تأخیرِ متعلق که به تقدیم مسند می‌انجامد، ساختار کلام از اهتمام عمومی به سمت انذار و وعید متمایل می‌گردد تا در سیاق‌های توبیخی بر شمولیت و قطعیت علم الهی تأکید ورزد. یافته‌ها نشان می‌دهد این دوگانگی ساختاری نه تنها تغییری در حقیقتِ علم الهی ایجاد نمی‌کند، بلکه ابزاری دقیق برای تنظیم سطح توجه مخاطب میان اهمیت فعل و اقتدار علم الهی فراهم می‌آورد. این نتایج تبیینی مکمل از نظریه نظم به دست می‌دهد که در آن جابه‌جایی اجزاء، همزمان هم غرض عامِ اهتمام و هم غرض خاص سیاق انذار را در بر می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Rhetorical Function of the Precession and Postponement of the Complement to ‘Bima Ta’malun/Ya’malun’ in the Qur’an based on Jurjani’s Theory of Nazm”

نویسندگان [English]

  • aboalfazl rezayi 1
  • Kourosh Fereydounpour 2
  • mohammad ebrahim khalife shoshtari 3
1 Associate professor of Arabic language and literator, Shahid Beheshti university, Tehran, Iran
2 PhD student of Arabic language and literature in Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Professor Department of Arabic Language and Literature in Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This study aims to elucidate the rhetorical function of the precedence and postponement of the complement to the phrase “bima taʿmalun/yaʿmalun” in relation to the Divine Attributes in the Qur’an, drawing on Abd al-Qahir al-Jurjani’s Theory of Nazm. The significance of this topic lies in the fact that, despite the centrality of this phenomenon in Arabic rhetoric, it is often treated merely as a grammatical rule, while its systematic semantic functions and its relationship to the Divine Attributes have not been independently and comparatively investigated. The study employs a comprehensive inductive approach to examine 51 instances in the relevant Qur’anic verses. Through a structural analysis of these instances, including 36 cases of precedence and 15 cases of postponement, two distinct semantic patterns were identified. In the “precedence of the complement” pattern, the rhetorical purpose centers on care and attention, with the predicates (Divine Attributes) being based on the self-evident premise of God’s knowledge, thereby directing the addressee’s attention to the significance of human action. In the “postponement of the complement” pattern, which results in the precedence of the predicate, the discourse shifts from general attention to the purpose of warning and threat, emphasizing the comprehensiveness and certainty of God’s knowledge in admonitory contexts. The findings indicate that this structural duality does not alter the reality of Divine Knowledge; rather, it functions as a precise device for regulating the addressee’s level of attention between the importance of human action and the power of Divine Knowledge. Thus, it provides a complementary interpretation of the Theory of Nazm by combining the general purpose of care and attention with the specific purpose of warning.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quranic Rhetoric
  • Precedence and Postponement
  • Al-Jurjani’s Theory of Construction (Nazm)
  • Divine Attributes
  • Bima Ta’malun/Ya’malun

عنوان مقاله [العربیة]

الوظیفة البلاغیة لتقدیم وتأخیر متعلَّق «بما تعملون-یعملون» فی القرآن الکریم فی ضوء نظریة النظم عند الجرجانی

چکیده [العربیة]

تستهدف هذه الدراسة تبیین الوظیفة البلاغیة لبنیة التقدیم والتأخیر لمتعلَّق عبارة «بما تعملون/یعملون» بالنسبة إلى الصفات الإلهیة فی القرآن الکریم، وذلک بالاستناد إلى نظریة «النظم» عند عبد القاهر الجرجانی. وتکمن أهمیة هذا الموضوع فی أن هذه الظاهرة، رغم مرکزیتها فی البلاغة العربیة، غالباً ما تُعالج بوصفها مجرد قاعدة نحویة، بینما لم یتم استقصاء وظائفها الدلالیة الممنهجة، ولا ارتباطها بالصفات الإلهیة، دراسةً مستقلةً وقابلةً للمقارنة. وتعتمد الدراسة علی منهج الاستقراء التام لـ 51 موضعاً من الآیات المذکورة. ومن خلال التحلیل البنیوی لهذه المواضع، والتی شملت 36 حالة تقدیم و15 حالة تأخیر، تم استخراج نمطین دلالیین متمیزین: فی نمط «تقدیم المتعلَّق»، یرتکز الغرض الکلامی على العنایة والاهتمام، حیث تُبنى المسندات (الصفات الإلهیة) على فرضیة بدیهیة لعلم الله، مما یوجه ذهن المخاطب نحو أهمیة فعل الإنسان. أما فی نمط «تأخیر المتعلَّق» الذی یفضی إلى تقدیم المسند، فإن البنیة الکلامیة تتحول من الاهتمام العام إلى غرض الإنذار والوعید، للتأکید فی السیاقات التوبیخیة على شمولیة علم الله ویقینه. وتشیر نتائج الدراسة إلى أن هذه الثنائیة البنیویة لا تُحدث تغییراً فی حقیقة العلم الإلهی، بل تعمل کأداة دقیقة لضبط مستوى انتباه المخاطب بین أهمیة الفعل واقتدار العلم الإلهی، مما یقدم تفسیراً مکملاً لنظریة النظم یجمع بین الغرض العام (الاهتمام) والغرض الخاص (سیاق الإنذار).

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • البلاغة القرآنیة
  • التقدیم والتأخیر
  • نظریة النظم للجرجانی
  • الصفات الإلهیة
  • بما تعملون/یعملون
منابع و مأخذ
قرآن کریم
ابن الأنباری، عبدالرحمان بن محمد (1959م)، نزهة الألباء فی طبقات الأدباء، بغداد: المعارف.
إبن جوزی، علی بن محمد (2002م)، زاد المسیر فی علم التفسیر، ط1، بیروت: دار ابن حزم.
ابن فارس، أحمد (1997م)، الصاحبی فی فقه اللغة العربیة و مسائلها و سنن العرب فی کلامها، ط1، بیروت: دارالکتب الإسلامیة.
إبن منظور، محمد بن مکرم ( د.تا)، لسان العرب، ط1، قاهره: دارالمعارف.
أبو سعود، محمد العمادی (د.تا)، إرشاد العقل السلیم إلی مزایاء الکتاب الکریم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
أبوحاقة، أحمد (1996م)، البلاغة و التحلیل الأدبی، ط3، بیروت: دار العلم للملایین.
أتابکی، جمال الدین(1935)، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة، قاهره: دارالکتب المصریة.
اصفهانی، راغب (1398ش)، مفردات قرآن، ترجمه: محمد بندرریگی و دیگران، چ1، تهران: اسلامی.
الآلوسی، محمود بن عبدالله (1994م)، روح المعانی فی تفسیر القرآن الکریم و سبع مثانی ، ط1، بیروت: دارالکتب العلمیة.
الأندلسی، إبن عطیة (1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ط1، بیروت: دارالکتب العلمیة.
الأندلسی، أبوحیان (1993م)، تفسیر البحر المحیط، ط1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
الأنصاری، ابن هشام (1421ق)، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، ط1، کویت: المجلس الطنی للثقافة.
الجوزیة، إبن قیّم (د. تا)، الفوائد المشوق إلی علوم القرآن و علم البیان، بیروت: دارالکتب العلمیة.
امانی، رضا و دیگران(1395)، زیبایی شناسی قرآن با تکیه بر تقدیم و تأخیر آیات قرآن، همایش ملی اعجاز قرآن کریم.
باحاذق، عمر بن محمد عمر(1998م)، شرح الرسالة الشافیة فی إعجاز القرآن الکریم، ط1، بیروت: دار المأمون للتراث.
تونسی، زین العابدین(1985م)، المعجم فی النحو والصرف، چ4، بی جا.
جوینی، مصطفی الصاوی(1985م)، البلاغة العربیة تأصیل و التجدید، قاهره: دارالمعارف.
الجرجانی، عبدالقاهر(2000م)، دلائل الإعجاز، ط3، قاهره: مکتبة خانجی.
حسن عباس، فضل(1997م)، البلاغة فنونها و أفنانها، ط4، اردن: دارالفرقان.
الزمخشری، محمود بن عمر(1434ق)، أساس البلاغة، ط1، قم: ذوی القربی.
الزرکشی، بدرالدین(2006م)، البرهان فی علوم القرآن، قاهره: دارالحدیث.
السکاکی، أبویعقوب یوسف بن أبی بکر (1987م)، مفتاح العلوم، ط2، بیروت: دار الکتب العلمیة.
سیبویه، أبوبشر عمرو بن عثمان (1988م). الکتاب، ط3، قاهرة: مکتبة الخانجی.
سدیس، أحمد بن صالح(1437ق)، التقدیم و التأخیر عند عبدالقاهر جرجانی فی کتابیه الأسرار و الدلائل، مجلة علوم العربیة، العدد 39، جامعة محمد بن سعود الإسلامیة، مملکة العربیة السعودیة.
طباطبائی، محمدحسین (1374ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: سید محمد باقر موسوی همدانی، قم: اسلامی.
طبری، محمد بن جریر(1994م)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ط1، بیروت: مؤسسة الرسالة.
طیار، مساعد بن سلیمان (1422م)، التفسیر اللغوی للقرآن الکریم، ط1، مملکة العربیة: دار این جوزی.
طوسی، محمد بن حسن (1417ق)، التبیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
فخر رازی، محمد(1981م)، تفسیر کبیر، ج29، ط1، بیروت: دارالفکر.
الفیروز آبادی، محمد بن یعقوب(2005م)، القاموس المحیط، ط8، بیروت: مؤسسة الرسالة.
قرطبی، محمد بن أحمد (2006م)، الجامع لأحکام القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة.
قریشی، علی اکبر(1396ش)، قاموس قرآن، ط14، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کبری زاده، طاش(1985م)، مفتاح السعادة و مصباح السیادة فی موضوعات العلوم، ط1، بیروت: دارالکتب العلمیة.
کواز، محمد کریم(1386)، سبک شناسی اعجاز بلاغی قرآن، ترجمه: سیدحسین سیدی، چ1، تهران: سخن.
ماوردی، علی بن محمد (د. تا)، النکت والعیون، ج2، بیروت: دارالکتب العلمیة.
محمد إسماعیل، إسماعیل محمد أنور (1402)، از سیبویه تا عبدالقاهر جرجانی، ترجمه: میثم کرمی و زاهد شاد، چ1، تهران: نگاه معاصر.
مرادی، محمدهادی و فاطمه کاظمی(1395)، دلالت تقدیم و تاخیر در سیاق نفی و اثبات از دیدگاه عبدالقاهر جرجانی، مجله پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، دانشگاه تهران، دورۀ 5، شماره1، صص91-109.
معماری، داود و دیگران(1402)، تقدیم و تأخیر الأسماء المزدوجة فی القرآن الکریم و دورهما فی دلالة الآیات، مجله مطالعات ادب اسلامی، دانشگاه کردستان، دورۀ 2، شماره3، صص113-137.
مغنیه، محمد جواد (1397)، تفسیر کاشف، ترجمه: موسی دانش، ط4، قم: بوستان کتاب.
نعال، مختار فوزی (1429ق)، موسوعة لالفاظ القرآنیة، ط1، قم: دارالعلم.
هرری شافعی، محمد الأمین (2001م)، تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرآن، ط1، بیروت: دار طوق النجاة.
یاقوت، محمود سلیمان (1991م)، الصرف التعلیمی والتطبیق فی القرآن الکریم، ط1، کویت: مکتبة المزار الإسلامیة.
  • تاریخ دریافت: 17 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 07 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 03 اسفند 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار: 01 فروردین 1405