شناسایی و نقد رسالۀ "فضل الکلاب علی کثیرٍ ممن لبس الثیاب" (نمونه ای انتقادی از تمثیل های اخلاقی در نثر دورۀ عباسی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22091/npa.2026.15180.1051

چکیده

ابوبکر محمد بن خلف بن مرزبان که به نوعی ادامه دهندۀ سنّت ابن مقفّع و ابن قتیبه در حوزۀ ترجمه و نثرعربی است، از نویسندگان پرمایۀ سدۀ سوّم هجری محسوب می شود که در یکی از رسائل خود با زبانی طنزآمیز، انتقادی و تمثیلی، فضیلت‌های سگ را در برابر رذایل اخلاقیِ برخی از انسان‌ها به‌ویژه اهل ریا، زهدفروشان، و فقیهانِ متظاهر برمی‌شمرد. این نویسندۀ ایرانی در رسالۀ" فضل الکلاب علی کثیرٍ ممن لبس الثیاب" با بهره‌گیری از ساختار مقایسه‌ای و زبان ادبی، ارزش‌هایی چون وفاداری، تواضع، صداقت و پاکی را در سگ می‌ستاید و آن را از اخلاق ناپسند انسان‌های ظاهرنما برتر می‌داند. این مقاله می‌کوشد ضمن معرفی زندگی و جایگاه ادبی این چهرۀ ناشناخته، نشانی از او در کتب تراجم بیابد وسپس نگاهی گذرا به ساختار و محتوای رساله، بررسی مضامین اخلاقی-اجتماعی آن، و جایگاه این متن در سنت ادب تمثیلی اسلامی بیفکند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابن مرزبان با زبانی گزنده اما آموزنده، معیارهای رایج فضیلت در جامعۀ عهد عباسی را به چالش کشیده و بازاندیشی در ارزش‌های انسانی را پیشنهاد داده است. همچنین دریافتِ درکی عمیق تر از بافت اجتماعی و ادبی دوران عباسی و جایگاه این متن در سنّت نثر عربی، از دیگر ثمرات این پژوهش بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identification and Critique of the Treatise "The Superiority of Dogs Over Many Who Wear Clothes" (A Critical Example of Ethical Allegories in Abbasid Prose)

نویسنده [English]

  • mohammadreza movahedi
Associate Professor of Persian Language and Literature Faculty of Literature and Humanities University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

Abu Bakr Muhammad ibn Khalaf ibn Marzban, who in a sense continues the tradition of Ibn al-Muqaffaʿ and Ibn Qutayba in the realm of Arabic translation and prose, is considered a prolific writer of the third century AH (ninth century CE). In one of his epistles, using a satirical, critical, and allegorical language, he enumerates the virtues of dogs in contrast to the moral vices of certain humans—particularly hypocrites, sanctimonious ascetics, and ostentatious jurists. In his epistle "Faḍl al-kilāb ʿalā kathīr mimman labisa al-thiyāb" (The Superiority of Dogs Over Many Who Wear Clothes), this Iranian writer employs a comparative structure and literary language to praise values such as loyalty, humility, honesty, and purity in dogs, considering them superior to the reprehensible ethics of pretentious humans. This article attempts to introduce the life and literary standing of this lesser-known figure, trace references to him in biographical dictionaries, and then provide a brief overview of the structure and content of the epistle, examine its socio-ethical themes, and situate the text within the tradition of Islamic allegorical literature. Findings indicate that Ibn Marzban, with an incisive yet instructive language, challenged the prevailing standards of virtue in Abbasid society and proposed a rethinking of human values. Additionally, gaining a deeper understanding of the social and literary context of the Abbasid era and the place of this text within the tradition of Arabic prose are among the further outcomes of this research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Marzbān
  • Faḍl al-Kilāb
  • Allegorical Literature
  • Islamic Ethics
  • Abbasid Literature

عنوان مقاله [العربیة]

رسالة “فضل الکلاب على کثیر ممن لبس الثیاب” تعریف ودراسة (تحلیل التمثیلات الأخلاقیة فی النثر العباسی)

چکیده [العربیة]

أبو بکر محمد بن خلف بن مرزبان، الذی یُعد امتدادًا لمنهج ابن المقفع وابن قتیبة فی مجال الترجمة والنثر العربی، هو من الکتاب البارزین فی القرن الثالث الهجری، حیث تناول فی إحدى رسائله بأسلوب ساخر ونقدی وتمثیلی، فضائل الکلب مقابل الرذائل الأخلاقیة لبعض الناس خاصة من أهل الریاء والزهد المزیف والفقهاء المتظاهرین. هذا الکاتب الإیرانی فی رسالته “فضل الکلاب على کثیر ممن لبس الثیاب” یستخدم البناء المقارن واللغة الأدبیة لیُبرز قیمًا کالوفاء والتواضع والصدق والطهارة فی الکلب، ویرى أنه أسمى من أخلاق المتظاهرین من البشر. تسعى هذه الدراسة إلى تقدیم وتعریف لهذا الوجه الأدبی غیر المعروف وإظهار مکانته، والبحث عن آثاره فی کتب التراجم، ثم إلقاء نظرة موجزة على بنیة الرسالة ومضمونها، وتحلیل الموضوعات الأخلاقیة والاجتماعیة فیها، وموقع هذا النص فی تقالید الأدب التمثیلی الإسلامی. تظهر النتائج أن ابن مرزبان بتعبیره اللاذع ولکن المفید، تحدى معاییر الفضیلة السائدة فی المجتمع العباسی، ودعا إلى إعادة النظر فی القیم الإنسانیة. کما أتاحت هذه الدراسة فهمًا أعمق للسیاق الاجتماعی والأدبی للعصر العباسی وموقع هذا النص فی تقالید النثر العربی.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • ابن مرزبان
  • "فضل الکلاب علی کثیر من لبس الثیاب"
  • الأدب التمثیلی
  • الأخلاق الإسلامیة
  • الأدب العباسی
ابنُ المرزبان، أبو بکر محمد بن خلف بن المرزبان الدیمرتی، (2019م). الثقلاء وفضل الکلاب على کثیرٍ ممن لبس الثیاب .تحقیق: د. محمد عبد الله قاسم. بیروت: دار البشائر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق، ( 1991م).  الفهرست، لبنان- بیروت. دار المعرفة. ‏‏
ابو الفرج اصفهانی، علی بن الحسین، (2008م). الأغانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بهمنیار، احمد، (1383ش).صاحب بن عباد (شرح احوال و آثار)،به کوشش:محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: مؤسسه و انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
الجهشیاری، محمد بن عبدوس، (1980م). الوزراء والکتّاب. سایت کتابخانه دیجیتال نور.
زرین­کوب، عبدالحسین، (۱۳۸۸ش). تاریخ ایران بعد از اسلام (چاپ بیست‌ویکم). تهران: امیرکبیر.
الذهبی، شمس الدین، ( 1985م). سیر اعلام النبلاء، تحقیق ثلهٌ من الباحثین، موسسه الرساله، بیروت.
شریعت، محمدجواد، (1383ش).طالخونچه و صاحب بن عباد، کیهان فرهنگی، شماره 214،ص 46-48 .
 صفدی، صلاح الدین، (2000م). الوافی بالوفیات (تحقیق أحمد الأرناؤوط و ترکى مصطفى). بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
‏ نظامی عروضی، ( 1364ش). احمد بن عمر، چهار مقاله، تصحیح محمد قزوینی، نشراشراقی ، تهران.
کحاله، عمر رضا، ( 1408). معجم المؤلفین، 15 جلد، دار إحیاء التراث العربی ،بیروت.
المسعودی، علی بن الحسین، (1989ه.ق). مروج الذهب ومعادن الجوهر. سایت کتابخانه دیجیتال نور.
منشی، نصرالله، ( 1362ش).کلیله و دمنه، به تصحیح: مجتبی مینوی، امیرکبیر: تهران.
حموى، یاقوت، (1993م). یاقوت بن عبد الله، معجم الأدباء، 7جلد، دار الغرب الإسلامی بیروت.
  • تاریخ دریافت: 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 08 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 15 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 15 آذر 1404