زیبایی‌شناسی آیات جهاد طبق نظریه انسجام متنی مایکل هالیدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبایی

2 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اراک

3 دانشیار زبان و ادبیات عربی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

4 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه سیستان و بلوچستان

10.22091/npa.2026.14370.1047

چکیده

انسجام یکی از عناصر زیبایی­شناسی است که زیبایی­شناسان برای زیبایی متن وجود آن را ضروری دانسته­اند. تأثیر انسجام آنگاه آشکار می­شود که متن بدون آن زیبایی و تأثیر خود را از دست داده و معنا مبهم می­گردد. در متن عناصر معنایی، پیوندی، دستوری و واژگانی، روابطی را می­آفرینند که سبب تمایز متن منسجم از عبارت­های آشفته می­شوند. این جستار درصدد واکاوی انسجامِ آیات جهاد با روش توصیفی - تحلیلی و نظریه هالیدی است. طبق نتایج، انسجام در آیات جهاد سبب ایجاد پیوند ساختاری و عوامل درون متنی شده که از طریق آن عبارات این آیات، معنادار شده است. گونه­های مختلف انسجام در آیات جهاد سبب انتقال بهتر معنا به مخاطب و تثبیت آن در ذهن وی و زیبایی آیات گردیده است و بیانگر مناسبت­های معنایی است که به کلام الهی وحدت و یکپارچگی می­بخشد. انسجام واژگانی در آیات جهاد از طریق وحدت واژگان زیبا و کمال معانی و تناسب آنها با معانی حاصل شده و موجب آفرینش بافتی گوش­نواز و منسجم شده است. انسجام دستوری در چارچوب حذف، ارجاع و جانشینی، جهت زیبایی متن و وضوح معنا به کار رفته است. ارجاع، پیوندی محکم را میان کلمات و آیه­ها ایجاد کرده است و سبب وضوح معنا گردیده و از ابهام متن جلوگیری کرده است. انسجام پیوندی در آیات جهاد اغلب از طریق واو عطف جهت ارتباط بین جمله­ها و وضوح معنا، ایجاد شده است. تکرار نیز با تفهیم مطلب و قرار دادن چیز تکرار شده در مرکز توجه انسجام آفریده، از ابهام متن جلوگیری کرده و باعث روشنی مقصود می­گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Aesthetics of jihad verses based on Michael Halliday's theory of Textual Coherence

نویسندگان [English]

  • ahmad arefi 1
  • Zahra Nasri 2
  • Ramezan Rezaie 3
  • Shahnoor Mahmoodzahi 4
1 PhD in Arabic Language and Literature, Allameh Tabatabaei University
2 PhD in Arabic Language and Literature, Arak University
3 Associate Professor in Arabic Language and Literature, Institute of Humanities and Cultural Studies
4 Graduated with a master's degree in Arabic language and literature from the University of Sistan and Baluchistan
چکیده [English]

Coherence is one of the elements of aesthetics that aestheticians have considered essential for the beauty of a text. The effect of coherence becomes apparent when the text loses its beauty and impact without it and the meaning becomes ambiguous. In the text, semantic, connective, grammatical and lexical elements create relationships that distinguish a coherent text from chaotic phrases. This article seeks to analyze the coherence of the verses of Jihad using the descriptive-analytical method and Halliday's theory. According to the results, coherence in the verses of Jihad has created a structural connection and intra-textual factors through which the phrases of these verses have become meaningful. Different types of coherence in the verses of Jihad have caused a better transfer of meaning to the audience and its consolidation in their minds, and the beauty of the verses, and it expresses the semantic relationships that give unity and integrity to the divine word. Lexical coherence in the verses of Jihad is achieved through the unity of beautiful words and the perfection of meanings and their proportion to meanings, and has led to the creation of a pleasing and coherent texture. Grammatical coherence has been used in the framework of deletion, reference, and substitution for the beauty of the text and clarity of meaning. Reference has created a strong connection between words and verses, and has caused clarity of meaning and prevented ambiguity of the text. Linking coherence in the verses of Jihad is often created through inflections for the connection between sentences and clarity of meaning. Repetition also creates coherence by understanding the subject and placing the repeated thing at the center of attention, preventing ambiguity of the text and making the purpose clear.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Quran
  • Aesthetics
  • Coherence
  • Verses of Jihad
  • Halliday

عنوان مقاله [العربیة]

جمالیة آیات الجهاد وفق نظریة الانسجام النصی لمایکل هلیدی

چکیده [العربیة]

یُعدّ التماسک أحد عناصر الجمالیات التی یعتبرها علماء الجمال أساسیة لجمال النص. ویتجلى أثر التماسک عندما یفقد النص جماله وتأثیره الجمالیة، ویصبح المعنى غامضًا. تُنشئ العناصر الدلالیة والترابطیة والنحویة والمعجمیة علاقات تمیز النص المتماسک عن العبارات المتناثرة فی النص. تسعى هذه المقالة إلى تحلیل تماسک آیات الجهاد باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی ونظریة هالیدای. ووفقًا للنتائج، فقد خلق التماسک فی آیات الجهاد ترابطًا بنیویًا وعوامل نصیة داخلیة، مما جعل عبارات هذه الآیات ذات معنى. وقد ساهمت أنواع التماسک المختلفة فی آیات الجهاد فی نقل المعنى بشکل أفضل إلى المتلقی وترسیخه فی أذهانهم، کما أنها تُبرز جمال الآیات، وتعبر عن العلاقات الدلالیة التی تُضفی وحدةً وتکاملًا على الکلام الإلهی. یتحقق التماسک المعجمی فی آیات الجهاد من خلال وحدة الکلمات الجمیلة وکمال المعانی وتناسبها، مما أدى إلى خلق نسیج لغوی متماسک وجذاب. أما التماسک النحوی، فقد استُخدم فی إطار الحذف والإحالة والاستبدال لإضفاء الجمال على النص ووضوح معناه. وقد ساهمت الإحالة فی خلق صلة وثیقة بین الکلمات والآیات، مما أدى إلى وضوح المعنى ومنع غموض النص. وغالبًا ما یتحقق التماسک الرابط فی آیات الجهاد من خلال التصریفات اللغویة لربط الجمل ووضوح المعنى. کما یُسهم التکرار فی خلق التماسک من خلال تأکید الموضوع ووضع الشیء المُکرر فی مرکز الاهتمام، یؤدّی إلی التجنب عن غموض النص وإیضاح المقصود.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • القرآن الکریم
  • الجمالیة
  • الانسجام
  • آیات الجهاد
  • هلیدی
قرآن کریم
ابن هشام الأنصاری، أبو محمد عبد الله بن یوسف،  (2000م)، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، الکویت: التراث العربی.
احمد بدوی، احمد، (1996م). أسس النقد الأدبی عند العرب، القاهرة: دار نهضة مصر.
احمدزاده، رضا، (1399 ش). پایان­نامه کارشناسی ارشد، تحلیل مضمونی آیات جهاد در قرآن کریم،  دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، دانشکده تاریخ و مطالعات سیاسی.
احموشن، وردة؛ ابالیدین، نوریة، (2018 م). پایان­نامه کارشناسی ارشد، إتساق و الإنسجام فی سورة الحشر دراسة فی ضوء لسانیات النص، جامعة بجاریة.
بحیری، سعید حسن، (2005م). علم لغة النص، المفاهیم والإتجاهات، القاهرة: مؤسسة المختار.
بخشی، مریم؛ حسینی قجور، اکرم؛ احمدزاده هوچ، پرویز، (1403). بررسی عناصر انسجام متن در سوره قلم براساس نظریه هالیدی و حسن، شماره 13، صص 107-128.
البرزی، پرویز، (1386ش). مبانی زبان­شناسی متن، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
بسیونی، عبدالفتاح فیود، (2015م( )الف). علم البدیع، الطبعة الرابعة، القاهرة: مؤسسة المختار.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، (2015) (ب). علم البیان، الطبعة الرابعة، القاهرة: مؤسسة المختار.
حقیقت، سید صادق، (1385ش). روش­شناسی علوم سیاسی، بی­نا: نشر دانشگاه مفید.
حموده، طاهر سلیمان، (1998م). ظاهرة الحذف فی الدرس اللغوی، الإسکندریة: الار الجامعیة للطباعة والنشر.
خطابی، محمد، (1992م). لسانیات النص، مدخل إلی إنسجام الخطاب، بیروت: المرکز الثقافی.
الدرویش، محیّ الدین، (1980م). إعراب القرآن الکریم وبیانه، سوریة: دار الإرشاد للشؤون الجامعیّة.
راغب اصفهانی، حسین، (1412ق). المفردات فی غریب القرآن، ج6، بیروت: دارالقلم.
زانوس، احمد پاشا؛ مریم نبی­پور(1396ش). عوامل انسجام در سوره زلزال بر اساس نظریه هالیدی و حسن، پژوهشنامه معارف قرآنی، دوره8، شماره30، صص101-81.
زمخشری، جارالله(1998م). الکشاف، (تحقیق وتعلیق عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوّض)، الریاض: مکتبة العبیکان.
الشایب، احمد(1994م). أصول النقد الأدبی، الطبعة العاشرة، القاهرة: النهضة المصریة.
شیرین کار موحد، محمد؛ قاسم پور، محسن؛ عباسی مقدم، مصطفی، (1400 ش). بررسی تاثیر مبنای کرامت ذاتی انسان در تفسیر آیات جهاد با تاکید بر دیدگاه اندیشمندان سده اخیر، تحقیقات علوم قرآن و حدیث بهار 1400 - شماره 49، صص 135-169.
شیرین­کار موحد، محمد؛ اکبری، محسن، (1395 ش). بازخوانی آراء مفسران سده اخیر در آیات جهاد، فصلنامه علمی مطالعات تفسیری، شماره 27، صص 45 – 66.
صیادی نژاد، روح­اله(1393ش). زیباشناسی نحو یا نحو زیباشناسی، فصلنامه لسان مبین، 15، 24-44.
عارفی، احمد(1403ش). الواقع الفائق والسلطة فی روایة «شیفا؛ مخطوطة القرن الصغیر» لعبدالرزاق طواهریة وفقا لنظریتی جان بودریار ومیشیل فوکو ما بعد الحداثیة. (رسالة الدکتورا)، طهران: جامعة علامه طباطبایی.
عارفی، احمد؛ جلال مرامی(1402ش). مهندسی زبانی سوره توحید از دیدگاه نظریه نظم عبدالقاهر جرجانی، مجله مطالعات سبک­شناختی قرآن کریم، دوره7، شماره1، صص257-228. Doi:1022034/sshq.2023.38859.1287
المجید، جلیل(1998م). البدیع بین البلاغة العربیة واللسانیات النصیة، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
عبدالمطلب مصطفی، محمد(1984م). إتجاهات النقد خلال القرنین السادس والسابع الهجری، مصر: دار الأنس.
عفیفی، أحمد(2001م). نحو النص إتجاه جدید فی الدرس النحوی، القاهرة: مکتبة الزهراء الشرق.
غریب، رز. (۱۳۷۸ش). نقد بر مبنای زیبایی‌شناسی و تأثیر آن در نقد عربی، مترجم: نجمه رجایی،  مشهد: دانشگاه فردوسی.
فاضلی، محمد حسین، (1397). پایان­نامه کارشناسی­ارشد، عوامل انسجام متنی در دو سوره مبارکه زمر و احزاب با رویکرد زبان شناسی نقشگرا، کاشان : دانشگاه کاشان ، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی ، گروه زبان و ادبیات عرب.
الفقی، صبحی إبراهیم (2000م). علم اللغة النصی، بین النظریة والتطبیق، القاهرة: دار قباء للطباعة والنشر والتوزیع.
لاینز، جان(1391ش). درآمدی بر معنی­شناسی زبان، مترجم: کورش صفوی، تهران: نشر علمی.
لطفی­پور ساعدی، کاظم(1371ش). درآمدی بر سخن­کاوی. مجله زبان­شناسی، دوره9، شماره1، صص122- 109.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1374ش). درآمدی به اصول و روش ترجمه، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
محمد، عزه شبل(2007م). علم لغة النص، النظریة والتطبیق، القاهرة: مکتبة الآداب.
نظری، علیرضا؛ پروینی، خلیل؛ روشنفکر، کبری؛ و آقاگل­زاده، فردوس(1390ش). زبان­شناسی متن و الگوی انسجام در آرای نحوی بلاغی و نقدی عربی قدیم، مجله ادب عربی، دوره3، شماره3، صص112-83.
نعمتی قزوینی، معصومه؛ طاهره ایشانی(1393ش). مقایسه کاربست عوامل انسجام در سوره اعلی و ترجمه آن از صفارزاده، فصلنامه پژوهش­های قرآنی، دوره20، شماره1، صص145-120.
نوروزی، محمد جواد؛ حسینی سید احمد حسین، (1395ش). بررسی تطبیقی ساختار آیات جهاد، مجله مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، شماره 7، صص 103 – 123.
وحیدیان کامیار، تقی(1387ش). بدیع از دیدگاه زیبایی­شناسی، تهران: انتشارات سمت.
وسترات، ویلایلاک، (2014 م). الانسجام النظمی فی القرآن الکریم: مجموعة الحوامیم أنموذجاً، مجلة عاملیة لبحوث القرآن.
هالیدی، مایکل؛ رقیه حسن(1393ش). زبان، بافت و متن (ابعاد زبان از منظر زبان­شناسی اجتماعی)، مترجم: محسن نوبخت، تهران: انتشارات سیاهرود.
 Halliday, M,  Hassan, R.(1976). Cohesion in English.  London: Longman
  • تاریخ دریافت: 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 24 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 10 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 15 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 15 آذر 1404