کارکرد مؤلفه‌های جریان سیال ذهن در توصیف جامعه مصری و بازتاب آن در داستان «یوم قتل الزعیم» نجیب محفوظ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

10.22091/npa.2025.13606.1039

چکیده

جریان سیال ذهن شیوه‌ای روایی است که در آن نویسنده افکار، احساسات، عواطف و ذهنیت شخصیت‌های داستان را همان­گونه که در ذهن آن­ها جریان دارد منتقل می‌کند و نقش نویسنده در این شیوه روایی به حداقل می‌رسد. نویسنده در این شیوه روایی برای ارائه شخصیت‌ها به خواننده از روش‌هایی چون: تک‌گویی درونی مستقیم و غیرمستقیم، روایتگری به شیوه سوم شخص محدود، حدیث نفس، شعرگونگی، آشفتگی زبانی و شخصیت‌پردازی خاصی استفاده می‌شود. این جستار با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی مؤلفه‌های سیال ذهن در داستان یوم قتل الزعیم نجیب محفوظ پرداخته و دستاوردهای پژوهش مبین این است که محفوظ در روایت این داستان به شیوه سیال ذهن با استفاده از تک‌گویی درونی مستقیم و غیرمستقیم، حدیث نفس، راوی محدود، شعرگونگی و استفاده از شخصیت‌های سرخورده و مشکل‌دار، اوضاع جامعه مصری زمان انور سادات را که گرفتار بحران‌های سیاسی و اقتصادی دشوار بود به تصویر کشیده و توصیف نموده و با استفاده از این عناصر احساسات شخصیت‌های داستان را به خوبی منعکس کرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Examination of the Flow of Mind in the Novel "The Day of the Assassination of the Leader" by Najib Mahfouz

نویسندگان [English]

  • Hosein Nazari 1
  • Mehrdad Aghaei 2
1 Master's degree in Arabic Language and Literature, University of Mohaghegh Ardabili
2 Assosiate Professor of Arabic Language and Literature in University of mohaghegh Ardabili. Ardabil. Iran
چکیده [English]

The novel is a contemporary literary genre that originated from Western literature, and the Arabic novel was formed from the Arab world's relationship with the West. Stream of mind is a narrative style in which the author conveys the thoughts, feelings, emotions, and mentality of the characters in the story as they flow in their minds, and the author's role in this narrative style is minimized. In this narrative style, the author uses methods such as direct and indirect internal monologue, third-person limited narration, autobiographical narration, poetry, linguistic confusion, and specific characterization to present the characters to the reader. This essay uses a descriptive-analytical method to examine the components of the mind-flow in the story of the Day of the Assassination of the Leader by Najib Mahfouz. The research findings show that in narrating this story in a mind-flow manner, Mahfouz depicted the conditions of Egyptian society during the time of Anwar Sadat, which was plagued by difficult political and economic crises, and by using these elements, he reflected the feelings of the characters in the story well.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Novel
  • Mind-stream
  • Najib Mahfouz
  • Novel The Day of the Assassination of the Leader

عنوان مقاله [العربیة]

دراسة التیار الوعی فی روایة «یوم قتل الزعیم» لنجیب محفوظ

چکیده [العربیة]

تُعد الروایة من الأجناس الأدبیة المعاصرة فی الأدب العالمی، وقد تطورت متأثرةً بالأدب الغربی فی أدب الأمم الأخرى. کما یجب البحث عن جذور الروایة العربیة فی علاقة العالم العربی بالغرب، وانهیار الأسس الأدبیة القدیمة واستبدالها بأسس أدبیة جدیدة. التیار الفکری أسلوب سردی ینقل فیه الکاتب أفکار ومشاعر وانفعالات وعقلیات شخصیات القصة کما تتدفق فی عقولهم، مع تقلیص دور الکاتب فی هذا الأسلوب السردی. یستخدم الکاتب فی هذا الأسلوب السردی أسالیب مثل المونولوج الداخلی المباشر وغیر المباشر، والسرد بضمیر الغائب المحدود، والسرد الذاتی، والشعر، والتشابک اللغوی، والشخصیات المحددة. یتناول هذا المقال، باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی وموارد المکتبة، مکونات التیار الفکری فی قصة «یوم قتل الزعیم» لنجیب محفوظ. وتُظهر نتائج البحث أن نجیب محفوظ، فی سرده لهذه القصة بأسلوب التیار الفکری، استخدم المونولوج الداخلی المباشر وغیر المباشر، والسرد الذاتی، والراوی المحدود، والأسلوب الشعری، واستخدام الشخصیات المضطربة والمُحبطة لتصویر أحوال المجتمع المصری فی عهد أنور السادات، الذی عانى من أزمات سیاسیة واقتصادیة عصیبة. وباستخدام هذه العناصر، جسّد مشاعر شخصیات القصة ببراعة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الروایة العربیة المعاصرة
  • نجیب محفوظ
  • روایة «یوم قتل الزعیم»
  • التیار الوعی

مراجع

أنیس، ابراهیم والآخرون، (1972م). المعجم الوسیط، القاهره، المکتبة الإسلامیة.
باقری، مرتضی، (1392ش). «شخصیت و شخصیت‌ پردازی در رمان میرامار نجیب محفوظ»، کارشناسی ارشد، حسین یوسفی آملی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران.
بیات، حسین، (1383ش). «نقد و بررسی شیوه جریان سیال ذهن در ادبیات داستانی ایران»، دکتری، تقی پورنامداریان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
ــــــــــــــ (1387ش). داستان نویسی جریان سیال ذهن، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
حبیبی، علی اصغر؛ پاسه، آشورقلیچ؛ نریمان، نادر و ظفری، حسنا (1394ش)، «بررسی مؤلفه‌های داستان‌های جریان سیال ذهن در رمان «میرامار» نجیب محفوظ»، همایش بین‌المللی جستارهای ادبی، زبان و ارتباطات فرهنگی.
حری، ابوالفضل، (1390ش). «وجوه بازنمایی گفتمان روایی: جریان سیال ذهن و تک‌گویی درونی»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، شماره61بهار، صص40-25.
دری، نجمه، موسوی، کاظم، هاتف الحسینی، زهرا، (1392ش). «نمود ویژگی‌های جریان سیال ذهن در داستان ماهان»، پژوهشنامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره20بهار، صص64-45.
زارع برمی، مرتضی و کاظمی، فاطمه، (1399ش). «تحلیل رمان السقوط فی الشمس اثر سناء شعلان بر مبنای نظریه جریان سیال ذهن»، فصلنامه لسان مبین (پژوهش ادب عربی)، شماره 40تابستان، صص80-63.
سلامت نیا، فرید؛ خیرخواه برزکی، سعید و مدرس زاده، عبدالرضا، (1398ش). «حدیث نفس در شعر فروغ فرخزاد و نازک الملائکه»، مطالعات ادبیات تطبیقی، سال سیزدهم، شماره50 تابستان، صص137-119.
شمیسا، سیروس، (1376ش). انواع ادبی، تهران، فردوس، چاپ پنجم.
عبدی، صلاح الدین؛ عباسی، نسرین و افضلی، زهرا، (1396ش). «بررسی و تحلیل تک‌گویی درونی و جریان سیال ذهن در رمان «الطنطوریه» اثر رضوی عاشور»، دوفصلنامه تخصصی مطالعات داستانی، سال چهارم، شماره اول، بهار و تابستان، صص74-57.
فارسی، بهنام؛ زارع، ساجد و شاهرخی، فاطمه، (1402ش). «جریان سیال ذهن در رمان الخائفون اثر دیمه ونوس»، فصلنامه لسان مبین (پژوهش زبان و ادب عربی)، شماره51بهار، صص88-67.
فلکی، محمود، (1382ش). روایت داستان (تئوری‌های پایه‌ی داستان‌نویسی)، چاپ اول، تهران، بازتاب نگار.
گودرزی لمراسکی، حسن و زندنا، معصومه (1392ش)، «جریان سیال دهن در رمان «الشحاذ» اثر نجیب محفوظ»، فصلنامه لسان مبین، سال چهارم، شماره11، صص 179-161.
محفوظ، نجیب، (2022م). یوم قتل الزعیم، وینزر، هنداوی.
محمدی، علی اکبر، فسنقری، حجت الله، شهامت ده‌سرخ، نصیبه، (1401ش). «کارکرد تکنینک‌های روایی و ترفندهای زبانی در رمان‌های سیدات القمر جوخه الحارثی و پاییز فصل آخر سال است نسیم مرعشی از منظر جریان سیال ذهن»، کاوش ­نامه ادبیات تطبیقی، شماره2، تابستان، صص 150-131.
محمودی، محمدعلی و صادقی، هاشم، (1388ش). «تداعی و روایت داستان جریان سیال ذهن»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی ادبی، سال ششم، شماره24 تابستان، صص 144-129.
محمودی، محمدعلی، (1389ش). پرده پندار: جریان سیال ذهن و داستان‌نویسی ایران، چاپ اول، مشهد، مرندیز.
مختاری، قاسم؛ زندنا، معصومه، (1394ش). «بررسی جریان سیال ذهن در رمان «اللص والکلاب» اثر نجیب محفوظ»، فصلنامه لسان مبین، سال ششم، شماره19 بهار، صص139-122.
مشفقی، آرش؛ علیزاده خیاط، ناص، (1389ش). «جریان سیال ذهن در داستان‌های مصطفی مستور»، فصلنامه علمی پژوهشی «پژوهش زبان و ادبیات فارسی»، شماره17تابستان، صص209-181.
مشفقی، آرش، (1389ش).«جریان سیال ذهن در ادبیات داستانی فارسی معاصر»، دکتری، ناصر علیزاده، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت معلم آذربایجان.
مولودی، فواد، (1396ش). «نقدی بر نخستین نمونه روایتگری سوم شخص محدود در داستان فارسی»، ادبیات پارسی معاصر، شماره2تابستان، صص147-127.
میرصادقی، جمال، (1376ش). عناصر داستان، تهران، سخن.
میرصادقی، جمال؛ میرصادقی، میمنت، (1377ش). واژه­نامه هنر داستان نویسی، تهران، مهناز.
همفری، رابرت، (2000م). تیار الوعی فی الروایة الحدیثة، ترجمه دکتر محمود الربیعی، قاهره، دار غریب.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 20 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 03 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 10 آبان 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 15 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 15 آذر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار