بازتاب جلوه‌های چندآوایی در رمان «عندما یفکّر الرجل» از خولة القزوینی بر اساس نظریۀ باختین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

10.22091/npa.2026.15705.1054

چکیده

رمان «چندآوایی» یکی از گونه‌های جدید رمان است که صداهای گوناگونی در روایت آن سهیم هستند. در این نوع رمان هریک از آواهای متن از نگاه خویش سخن می‌گوید و در خاتمه صداهای مختلفی در کنار هم گرد می‌آیند. یکی از موضوعات دهه‌های اخیر حوزۀ پژوهش در ادبیات داستانی، نظریۀ «چندآوایی» میخائیل باختین است. از منظر باختین، محور داستان‌های «چندآوایی» بر توزیع برابر آواها در متن بدون تسلط آوایی بر آوای دیگر متکی است. فقدان ساختار سلسله‌وار، بی ثباتی، آشفتگی و عدم انسجام،  رمان «عندما یفکّر الرجل» اثر خولة القزوینی را در شمار رمان‌های «چندآوایی» قرار داده و واکاوی آن بر اساس نظریۀ باختین ضروری ساخته است. رمان مذکور با گرایش به پویایی و نیز پیوند اتفاقات موجود در آن به یکدیگر و برخورداری از ورودی‌های مختلف، برای واکاوی بر اساس نظریۀ باختین مستعد است؛ زیرا نظریۀ باختین برای واکاوی ایدئولوژی‌ها و ایده‌های مستقل در گفتمان رمان مناسب است. هدف از نگارش این پژوهش پرده براشتن از تضادها و گفتمان‌های موجود در رمان یاد شده است. رهیافت حاصل از این پژوهش که بر شیوۀ تحلیل محتوا متکی است بیانگر آن است که گفتگوی میان شخصیت‌های این رمان نشان دهندۀ این است که هر یک از آنها نمایندۀ قشر خاصی از جامعه است. بنابراین، در این رمان، با سه جبهه‌گیری گفتمانی متفاوت مواجه هستیم،  «محمد» و همسر خواهرش «علی» در طبقۀ روشنفکر و مردم سالار در مقابل حزب مخالف به سرکردگی «عبدالله» و مأموران حکومتی قرار می‌گیرند.  

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Reflection of polyphonic effects in the novel "When a Man Thinks" by Khowla Al-Qazwini based on Bakhtin's theory

نویسندگان [English]

  • Nasrin Bagherzadeh Fasghandis 1
  • Sadegh Hashemi Amjad 2
1 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran
2 PhD in Arabic Language and Literature, Hakim Sabzevari University, Sabzevar. iran
چکیده [English]

The polyphonic novel is a new type of novel in which various voices contribute to its narrative, and each voice of the text speaks from its own perspective And in the end, different voices come together. One of the topics of research in fiction literature in recent decades is Mikhail Bakhtin's theory of "polyphony." From Bakhtin's perspective, the core of "polyphonic" stories relies on the equal distribution of sounds in the text without the dominance of one sound over another. The lack of hierarchical structure, instability, chaos, and incoherence place Khowla Al-Qazwini's novel "When Man Thinks" among polyphonic novels, making it necessary to analyze it based on Bakhtin's theory. The aforementioned novel, with its tendency towards dynamism, as well as the linking of its events to each other and the availability of various inputs, is susceptible to analysis based on Bakhtin's theory, because Bakhtin's theory is suitable for analyzing independent ideologies and ideas in the novel's discourse. The purpose of writing this research is to reveal the contradictions and discourses present in the aforementioned novel. The approach resulting from this research, which relies on content analysis, indicates that the dialogue between the characters in this novel shows that each of them represents a specific segment of society. Therefore, in this novel, we are faced with three different discursive fronts: "Mohammad" and his sister's husband "Ali" in the intellectual and democratic class are placed against the opposition party led by "Abdullah" and government agents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bakhtin
  • polyphonic
  • Khowla Al-Qazwini
  • novel «When a Man Thinks»

عنوان مقاله [العربیة]

تجلیات تعدد الأصوات فی روایة "عندما یفکر الرّجل" لخولة القزوینی علی ضوء نظریة باختین

چکیده [العربیة]

تُعد الروایة "المتعددة الأصوات" واحدة من الأنواع الجدیدة من الروایات التی تساهم فیها أصوات متعددة فی سردها. فی هذا النوع من الروایات، یتحدث کل صوت فی النص من وجهة نظره الخاصة، وفی النهایة، تتحد الأصوات المختلفة. تُعد نظریة میخائیل باختین حول "تعدد الأصوات" أحد مواضیع البحث فی الأدب الروائی فی العقود الأخیرة. من وجهة نظر باختین، یعتمد جوهر القصص "المتعددة الأصوات" على التوزیع المتساوی للأصوات فی النص دون هیمنة صوت واحد على آخر. إن غیاب البنیة الهرمیة وعدم الاستقرار والفوضى وعدم التماسک یجعل روایة خولة القزوینی "عندما یفکر الرجل" من بین الروایات "متعددة الأصوات"، مما یجعل من الضروری تحلیلها بناءً على نظریة باختین. إن الروایة المذکورة آنفاً، بمیلها نحو الدینامیکیة، فضلاً عن ربط أحداثها ببعضها البعض وتوافر مدخلات متنوعة، قابلة للتحلیل بناءً على نظریة باختین، لأن نظریة باختین مناسبة لتحلیل الأیدیولوجیات والأفکار المستقلة فی خطاب الروایة. إن الغرض من کتابة هذا البحث هو الکشف عن التناقضات والخطابات فی الروایة المذکورة آنفاً. یشیر النهج المتبع فی هذا البحث، والذی یعتمد على تحلیل المحتوى، إلى أن الحوار بین الشخصیات فی هذه الروایة یوضح أن کل واحد منهم یمثل شریحة معینة من المجتمع. لذلک، فی هذه الروایة، نواجه ثلاث جبهات خطابیة مختلفة: "محمد" وزوج أخته "علی" فی الطبقة المثقفة والدیمقراطیة یقفان فی مواجهة حزب المعارضة بقیادة "عبد الله" وعملاء الحکومة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • باختین
  • تعدد الأصوات
  • خولة القزوینی
  • روایة "عندما یفکر الرجل"

منابع و مأخذ

الأرناؤوط، عبداللطیف، 24 خرداد 1397  http://www.khawlaalqazwini.com/CriticalStudyDetail.aspx?aid=72
استادمحمدی، نوشین؛ فقیهی، حسین؛ هاجری، حسین. (1396). «بررسی رمان «بازی آخر بانو» بر اساس نظریة چند صدایی باختین». ادب و زبان. سال 20. شمارۀ 41. صص 51-69.
اکبری‌زاده، فاطمه. (1397). «چند آوایی (پولیفونی) در رمان زنانه بررسی تطبیقی رمان «ذاکرة الجسد» و «چراغ ها را من خاموش می‌کنم». انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی. دورۀ 14. شمارۀ 47. صص 1- 18.
آزاد ارمکی، تقی. (1386). «فرآیند تغییر نسلی بررسی فراتحلیل در ایران». پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه. شمارۀ 1. صص41-68. 
باختین، میخائیل.  (1384). تخیل مکالمه‌ای، جستارهایی دربارۀ رمان. ترجمه: آذین حسین‌زاده. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات هنری.
ــــــــــــــــــــــ (1383). زیباشناسی و نظریۀ رمان. ترجمه: آذین حسین‌زاده. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات هنری.
ـــــــــــــــــــــــــــ (1986). قضایا الفن الإبداعی عند دویستویفسکی. ترجمه: جمیل ناصیف. بغداد: دارالشؤون الثقافیة العامّة.
باغجری، کمال؛ احمدی ملایری، یداله؛ رنجبران، نسرین.(1400). «خوانش پسااستعماری پنج گانۀ مدن الملح از دریچۀ نظریۀ چندآوایی باختین». ادب عربی. دورۀ 13. شمارۀ 24. صص 4- 23.
بالو، فرزاد؛ خواجه نوکنده، مریم. (1396ش)، «چندآوایی و چندزبانی باختینی و جلوه‌های آن در رمان سنگ صبور». متن‌پژوهی ادبی. سال 21. شمارۀ 74. صص31-52.
بورونوف، رولان؛  أوئلیه، رئال. (1991م)، عالم الروایة. ترجمه: نهاد التکرلی. بغداد: دارالشؤون الثقافیة العامّة.
بوعزة، محمد. (1996). «البولیفینیة الروائیة». الفکر العربی. العدد 33.
بهشتی، زهرا؛ عامری، شاکر؛ عسگری، صادق؛ نورسیده، علی‌اکبر. (2018م). «تجلیات السرد البولیفونی فی روایة «اعترافات کاتم الصوت» لمؤنس الرزاز باعتباره مظهرا من مظاهر مابعد الحداثة». اضاءات نقدیة. السنة 8. العدد 31. صص 87- 110.
پاینده، حسین. (1374). گفتمان نقد، (مقالاتی در نقد ادبی). تهران: روزگار.
ـــــــــــــــــ (1389). نظریه‌های رمان از رئالیسم تا پسامدرنیسم (مجموعه مقالات). چاپ دوم. تهران: نیلوفر.
تلاوی، محمد نجیب. (2000). وجهة النظر فی روایات الأصوات العربیة. دمشق: اتّحاد الکتّاب العرب.
تودوروف، تزوتان. (1391). منطق گفتگویی میخائیل باختین. ترجمه: داریوش کریمی. چاپ دوم. تهران:  مرکز.
ـــــــــــــــــــــــــــ . (1996). میخائیل باختین المبدأ الحواری. ترجمه: فخری صالح. چاپ سوم. بیروت: المؤسسة العربیة.
خلیل، ابراهیم. (2008). بنیة النص الروائی: من المؤلف إلى القارئ. عمان: الجامعة الأردنیة.
رامین­نیا، مریم. (1390). بررسی و تحلیل چندآوایی در مثنوی مولوی. رسالة دکتری زبان و ادبیات فارسی. تهران: دانشگاه تربیت مدرّس.
رحیمی ناصرو، سعیده. (1395). بررسی رمان «عندما یفکر الرجل» اثر خولة القزوینی بر اساس مکتب واقع‌گرایی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی. یزد: دانشگاه یزد.
شرفی، علی؛ جادری، سهاد؛ هاشمی‌امجد، صادق؛ موسی‌زاده، معصومه. (1404). «کاربست رویکرد ریزوماتیک دلوز در رمان «عندما یفکر الرجل» اثر خولة القزوینی»، روایت‌شناسی. دورۀ 9. شمارۀ 18. صص 137- 174.
علیان، حسن. (2008م). «تعدد الأصوات والأقنعة فی الروایة العربیة». مجلة جامعة دمشق. المجلد 24. العددان الأول والثانی.
قبادی، حسینعلی؛ غلامحسین‌زاده، غلامحسین؛ مشرّف، مریم؛  رامین‌نیا، رامین. (1389ش). «چندصدایی و منطق گفتگویی در نگاه مولوی به مسئله جهد و توکل با تکیه بر داستان شیر و نخجیران». جستارهای نوین ادبی. دوره 43. شماره 3. صص 71-. 94.
القزوینی، خوله. (2009). عندما یفکر الرجل. چاپ پنجم. بیروت: دارالصفوة.
کاستانیو، پل. (۱۳۸۷). راهبردهای نمایشنامه‌نویسی جدید: رویکردی زبان‌بنیاد به نمایشنامه‌نویسی. ترجمه: مهدی نصراله‌زاده. تهران: سمت.
کاهه، علیرضا؛ پروینی، خلیل؛ روشنفکر، کبری. (1393). «تعدد الأصوات فی روایة الزینی برکات لجمال الغیطانی». اللغة العربیة وآدابها. السنة 10. العدد 4. صص 603- 621.
کُردی، عبدالرحیم. (2006). السرد فی الروایة المعاصرة. قاهرة: مکتبة الآداب.
لاج، دیوید. (1386). رمان پسامدرنیستی، نظریه‌های رمان، ترجمه: حسین پاینده. تهران: نیلوفر.
مرتاض، عبدالملک. (1998). «فی نظریة الروایة (بحث فی تقنیات السرد)». عالم المعرفة. العدد 240.
مسعودی، مصطفى. (1389). راهنمای تجارت با کویت. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی.
مکاریک، ایرنا ریما. (1388). دانش‌نامۀ نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمه: مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگه.
میرصادقی، جمال. (1390). راهنمای رمان‌نویسی. چاپ اول. تهران: سخن.
نوبخت، محسن. (1391). «چندصدایی و چندشخصیتی در رمان پسامدرن ایران، با نگاهی به رمان أسفار کاتبان از ابوتراب خسروی». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، زبان شناخت. سال 3. شمارۀ 2. صص 85-120.
نورسیده، علیاکبر؛ غلامزاده، مونا. (2026م). «قراءة فی مکونات البولیفونیة فی روایة "بیروت 75" لغادة السمان». دراسات فی السردانیة العربیة. الدورة 8. العدد 2 (23). 
همفری، روبرت. (1975). تیار الوعی فی الروایة الحدیثة. ترجمه: محمود الربیعی. القاهرة: دارالمعارف.
دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 6
فروردین 1405
صفحه 96-115
  • تاریخ دریافت: 02 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری: 25 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 12 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار: 01 فروردین 1405